در عرف و عادت به كسى اطلاق مىشود كه متصدى افتاء و قضاء و حل مشكلات بين مردم باشد ، و همانا پيشينيان آن را بر منبع كتاب و سنت با تبحر در علوم معقول و منقول اطلاق مىكرده‌اند ، انتهى . و نخستين كسى كه ما مطلع شده‌ايم كه در دوره اسلامى لقب او را شيخ الاسلام نوشته‌اند امام برهان الدّين ابو سعيد بن امام فخر الدّين كوفى است كه در « مطلع الشمس 3 : 138 » فرمايد او قاضى و شيخ الاسلام خراسان بوده و در سنه 582 بقتل رسيده ، انتهى « 1 » . و در « كتاب الاوائل » تأليف حاج آقا محمد مقدس اصفهانى ( ص 446 ) فرمايد : قرار دادن شيخ - الاسلام و قاضى و امام جمعه و قاضى عسكر ، مخصوص بسلاطين نسبت بعلماء اهل سنت بوده ، و اول كسى از سلاطين شيعه كه اين سه منصب را بعلماء شيعه داد شاه اسماعيل صفوى بود ، انتهى . و ظاهرا قانون آن چنان بوده كه پادشاه عصر يك نفر را بعنوان شيخ الاسلام معين و معنون مىنموده و او در پايتخت پادشاه بوده و پس از آن يا او يا پادشاه براى ساير شهرها و قصبات بزرگ شيخ الاسلام تعيين مىنمودند با همان حدود و اختيارات شيخ الاسلام پايتخت ، هرجا به نسبت خودش . و اينك ما از زمان شاه اسماعيل تا عقب‌تر اسماء شيخ‌الاسلام‌هاى اصفهان را مرتب نموده تا برسد به صاحب اين عنوان ، و چنين گوئيم كه : اول مير معز الدّين 26 بن شاه تقى الدّين محمد 25 بن قوام الدّين شرف حسين 24 ابن سيد قطب الدّين محمد 23 بن سيد محمد 22 بن سيد يحيى 21 بن سيد علاء الدّين محمد 20 بن سيد فخر الدّين محمد 19 بن سيد كمال الدّين حيدر 18 بن حسين 17 بن سيد محمد 16 بن سيد قوام الدّين شرف 15 بن ابو المحاسن هادى 14 بن ابو عبد اللّه اسماعيل 13 ابن ابو الحسين 12 بن ابو الحسين على الاحنف 11 بن ابو محمد الحسن 10 التقى المراقب باصفهان ابن ابو الحسن على - اكبر 9 بن ابو عبد اللّه امير حسين 8 القمى كه در ( ج 1 سال 1202 ص 129 ) گذشت . كه وى به‌طورىكه در « رجال حبيب السير » فرموده در زمان شاه اسماعيل ، شيخ الاسلام اصفهان و هم نقيب آن شهر بوده .

--> ( 1 ) نخستين كسى كه شيخ الاسلام ناميده شد ، پير هرات خواجه عبد اللّه انصارى ( متوفى بسال 481 ) است . رجوع شود به كتاب نفيس « الالقاب الاسلامية فى التاريخ و الوثائق و الآثار : 366 ط مصر » ، و نيز بكتاب نفيس ديگر « سازمان ادارى حكومت صفوى : 72 ببعد » . م .